2-109

तीक्ष्णा नारुंतुदा बुद्धिः कर्म शान्तं प्रतापवत् ।
नोपतापि मनः सोष्म वागेका वाग्ग्मिनः सतः ।।

Vocabulary (mostly from Monier Williams online dictionary and Apte’s dictionary)

अरुष = A vital part.

पदच्छेदः

तीक्ष्णा न अरुंतुदा बुद्धिः कर्म शान्तम् प्रतापवत् न उपतापि मनः सोष्म वाक् एका वाग्ग्मिनः सतः

आकाङ्क्षा

वाक् स्यात् ।
कथं भूता? एका
कस्य? वाग्ग्मिनः ।

मनः न स्यात् ।
कथं भूतम्? उपतापि

मनः स्यात् ।
कथं भूतम्? सोष्म

कर्म स्यात् ।
कथं भूतम्? शान्तम्
पुनः कथं भूतम्? प्रतापवत्

बुद्धिः न स्यात् ।
कथं भूता? अरुंतुदा

बुद्धिः स्यात् ।
कथं भूता? तीक्ष्णा
कस्य? सतः (this applies to all of the above, except to वाग्ग्मी)

Rearrange words so that the meaning is clearer:

सतः बुद्धिः अरुंतुदा न (स्यात्) तीक्ष्णा (स्यात्), कर्म प्रतापवत् (च) शान्तं (स्यात्), मनः उपतापि न (स्यात्) सोष्म (स्यात्) ।
वाग्ग्मिनः वाक् एका (स्यात्) ।

शब्दानां विचारः

तीक्ष्णा तीक्ष्णे तीक्ष्णाः
तीक्ष्णाशब्दः आकारान्तस्स्त्रीलिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

न is अव्ययम्

अरुः तुदतीति अरुंतुदा

अरुः तुदतीति अरुंतुदा
अरुंतुदा अरुंतुदे अरुंतुदाः
अरुंतुदाशब्दः आकारान्तस्स्त्रीलिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः
अरुष् ङस् तुद् + खश् 3-2-35 विध्वरुषोः तुदः, 2-3-65 कर्तृकर्मणोः कृति
अरुष् ङस् तुद् + श + खश् 3-1-77 तुदादिभ्यः शः
अरुष् ङस् तुद् + अ + अ अनुब्दधलोपे
अरुष् ङस् तुद् + अ 6-1-97 अतो गुणे
अरुष् तुद 2-2-19 उपपदमतिङ्, 2-4-71 सुपो धातुप्रातिपदिकयोः
अरुम्ष् तुद 6-3-67 अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्
अरुम् तुद 8-2-23 संयोगान्तस्य लोपः
अरुं तुद 8-3-24 नश्चापदान्तस्य झलि, 8-4-58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
अरुंतुद + टाप् 4-1-4 अजाद्यतष्टाप्‌

बुद्धिः बुद्धी बुद्धयः
बुद्धिशब्दः इकारान्तस्स्त्रीलिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

कर्म कर्मणी कर्माणि
कर्मन्शब्दः नकारान्तः पुँल्लिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

शान्तम् शान्ते शान्तानि
शान्तशब्दः अकारान्तो नपुंसकलिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

प्रतापः अस्य अस्तीति प्रतापवत्
प्रतापवत् प्रतापवती प्रतापवन्ति
प्रतापवच्छब्दः तकारान्तो नपुंसकलिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

न is अव्ययम्

उप तापतयतीति उपतापि
उपतापि उपतापिनी उपतापीनि
उपतापिन्शब्दः नकारान्तो नपुंसकलिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः
3-2-78 सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छिल्ये gives उपतापिन्

मनः मनसी मनांसि
मनश्शब्दः सकारान्तो नपुंसकलिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

उष्मणा सह वर्तते इति सोष्म
सोष्म सोष्मणी सोष्माणि
सोष्मन्शब्दः नकारान्तो नपुंसकलिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

वाक् वाचौ वाचः
वाक्छब्दः चकारान्तस्स्त्रीलिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

एका
हे एके
एकाम्
एकया
एकस्यै
एकस्याः
एकस्याः
एकस्याम्
एकाशब्दः आकारान्तस्स्त्रीलिङ्गः नित्यैकवचनान्तः प्रथमैकवचनान्तः

प्रशस्ताः बहवः वाचः यस्य स वाग्ग्मी, तस्य वाग्गमिनः
वाग्ग्मिनः वाग्गमिनोः वाग्गमिनाम्
वाग्गमिन्शब्दः नाकारान्तः पुँल्लिङ्गः षष्ठ्येकवचनान्तः

सतः सतोः सताम्
सच्छब्दः तकारान्तः पुँल्लिङ्गः षष्ठ्येकवचनान्तः

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s