2-103

संभाव्य त्वामतिभरक्षमस्कन्धं स बान्धवः ।
सहायमध्वरधुरां धर्मराजो विवक्षते ।।

Vocabulary (mostly from Monier Williams online dictionary and Apte’s dictionary)

अध्वर = consecration connected with an Adhvara, sacrifice (यज्ञः)

पदच्छेदः

संभाव्य त्वाम् अतिभरक्षमस्कन्धम् सः बान्धवः सहायम् अध्वरधुराम् धर्मराजः विवक्षते

आकाङ्क्षा

धर्मराजः अध्वरधुराम् विवक्षते ।
किं कृत्वा? संभाव्य
कम्? त्वाम्
त्वां कथं भूतम्? सहायम्
पुनः कथं भूतम्? अतिभरक्षमस्कन्धम्
धर्मराजः कथं भूतः? सः
पुनः कथं भूतः? बान्धवः

Rearrange words so that the meaning is clearer:

बान्धवः सः धर्मराजः अतिभरक्षमस्कन्धं त्वां सहायम् संभाव्य अध्वरधुरां विवक्षते

शब्दानां विचारः

संभाव्य is अव्ययम्

त्वाम्,त्वा युवाम्,वाम् युष्मान्,वः
युष्मच्छब्दः दकारान्तः पुँल्लिङ्गः द्वितीयैकवचनान्तः

अत्यन्तं भरः अतिभरः, अतिभरस्य क्षमः अतिभरक्षमः, अतिभरक्षमः स्कन्धः यस्य स अतिभरक्षमस्कन्धः, तम् अतिभरक्षमस्कन्धम्
अतिभरक्षमस्कन्धम् अतिभरक्षमस्कन्धौ अतिभरक्षमस्कन्धान्
अतिभरक्षमस्कन्धशब्दः अकारान्तः पुँल्लिङ्गः द्वितीयैकवचनान्तः

सः तौ ते
तच्छब्दः दकारान्तः पुँल्लिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

बन्धुः एव बान्धवः
बन्धु + अण् 5-4-38 प्रज्ञादिभ्यश्च
बान्धु + अ 7-2-117 तद्धितेष्वचामादेः
बान्धो + अ 6-4-146 ओर्गुणः
बान्धव 6-1-78 एचोऽयवायावः

सहायम् सहायौ सहायान्
सहायशब्दः अकारान्तः पुँल्लिङ्गः द्वितीयैकवचनान्तः

अध्वरस्य धूः अध्वरधुरा, ताम् अध्वरधुराम्
अध्वधुराम् अध्वधुरे अध्वधुराः
अध्वधुराशब्दः आकारान्तस्स्त्रीलिङ्गः द्वितीयैकवचनान्तः
अध्वर ङस् + धुर् सुँ 2-2-8 षष्ठी
अध्वर + धुर् 2-4-71 सुपो धातुप्रातिपदिकयोः
अध्वर + धुर् + अप् 5-4-74 ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे
अध्वरधुर + टाप् 4-1-4 अजाद्यतष्टाप्‌
5-4-74 ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे is the first sutra in the समासान्तप्रकरणम् । Unlike specific sutras mentioned for each class of समासाः, sutras in this section apply to all kinds of समासाः (i.e अव्ययीभावः, बहुव्रीहहिः, कर्मधारय etc.)

धर्मस्य राजा धर्मराजः
धर्मराजः धर्मराजौ धर्मराजाः
धर्मराजशब्दः अकारान्तः पुँल्लिङ्गः प्रथमैकवचनान्तः

वोढुम् इच्छति विवक्षते
विवक्षते विवक्षेते विवक्षन्ते
विवक्षसे विवक्षेथे विवक्षध्वे
विवक्षे विवक्षावहे विवक्षामहे
विपूर्वक “वह प्रापणे” इति धातोः सन्नतात् कर्तरि लटि प्रथमपुरुषैकवचनम्
वह् + सन् 3-1-7 धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा
वह् वह् + स 6-1-9 सन्यङोः
व वह् + स 7-4-60 हलादिः शेषः
वि वह् + स 7-4-79 सन्यतः
वि वढ् + स 8-2-31 हो ढः
वि वक् + स 8-2-41 षढोः कः सि
वि वक् + ष 8-3-59 आदेशप्रत्यययोः
विवक्ष 3-1-32 सनाद्यन्ता धातवः

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s